घरको फुटिङमा कति कंक्रीट चाहिन्छ?

काका: (चुरोटको धुवाँ फुक्दै, आँखा तिर्याक्क पारेर) ए बाबु, हिजो त एउटा साहुजी आएर सोध्नुभयो – “काका, मेरो २ तले घरको फुटिङमा जम्मा कति कंक्रीट हाल्नु पर्छ रे? ठेकेदारले त २० ट्रली भन्छ, तर मलाई त डर लागिराखेको छ। पैसा पनि धेरै लाग्ने हो कि?”

बाबु: (मुस्कुराउँदै, नोटबुक खोलेर) काका, यो प्रश्न त साइटमा दिनहुँ आउँछ। धेरै घरधनीहरू ठेकेदारको “अन्दाज” मा नै सामान अर्डर गर्नुहुन्छ। कहिले धेरै भएर गिटी र बालुवा खेर जान्छ, कहिले थोरै भएर ढलान बीचमा रोकिन्छ र मिस्त्रीहरूसँग झगडा हुन्छ। २०८२/२०२६ मा सिमेन्ट र डण्डीको भाउ यति उति भइरहन्छ, सही हिसाब नगरे त सपनाको घर नै महँगो पर्न सक्छ नि!

काका: ठिक भन्यौ बाबु। म २६ वर्षदेखि यो साइटमा छु। काठमाडौंको नरम माटोमा ठूलो फुटिङ हाल्नुपर्छ, पहाडतिर चट्टान भएको ठाउँमा सानोले पनि काम चल्छ। अनुमानमा सामान ल्याउँदा त मिस्त्री भाइसँग कति पटक झगडा परिसक्यो – “काका, गिटी सकियो!” भनेर।

१. NBC 205:2024 अनुसार घरको फुटिङमा कति कंक्रीट चाहिन्छ, सही क्याल्कुलेसन किन जरुरी छ?

बाबु: काका, नयाँ NBC 205:2024 मापदण्ड अनुसार फुटिङमा कम्तिमा M20 ग्रेड को कंक्रीट प्रयोग गर्नुपर्छ। यसको मिक्स अनुपात हो – १:१.५:३ (१ भाग सिमेन्ट, १.५ भाग बालुवा, ३ भाग गिटी)। यो अनुपातले घरलाई बलियो बनाउँछ र भूकम्पमा पनि राम्रोसँग टिकाउँछ। नेपालमा धेरै जसो आइसोलेटेड फुटिङ प्रयोग हुन्छ, जसलाई स्थानीय रूपमा Hatti Paihele (हात्ती पाइले) भनिन्छ।

काका: हो बाबु, किताबको कुरा ठिक छ। तर माटो जाँच नगरी साइज तोक्नु भनेको जोखिम हो। नरम माटोमा हात्ती पाइले ठूलो बनाउनुपर्छ, कडा माटोमा सानो। गलत हिसाब गर्दा ५० हजारदेखि १ लाखसम्म पैसा खेर जान सक्छ। अनि घर पनि कमजोर हुन सक्छ।

बाबु: ठ्याक्कै। त्यसैले पहिले माटो परीक्षण (Soil Test) गर्नुहोस्। त्यसपछि मात्र फुटिङको साइज र कंक्रीटको मात्रा फिक्स गर्नुहोस्। फुटिङ हाल्नुअघि ३–४ इन्चको PCC (Plain Cement Concrete) अनिवार्य बिछ्याउनुहोस् – यसले माटोले सिमेन्टको झोल सोस्न पाउँदैन र हात्ती पाइले राम्रोसँग बाँधिन्छ।

२. बोरा = ५० केजी (नेपालमा सिमेन्टको मानक)

बाबु: काका, धेरै घरधनीले सोध्नुहुन्छ – “सिमेन्टको एउटा बोरा भनेको कति हो?” नेपालमा एउटा सिमेन्टको बोरा भनेको ५० केजी को मानक बोरा हो। यसको भोल्युम लगभग ०.०३४७ घनमिटर (वा १.२५ घनफिट) हुन्छ।

काका: (हाँस्दै) बाबु, साइटमा हामी “बोरा” भन्छौं, तर नयाँहरूले कहिले ४० केजी सोच्छन्। होइन, नेपालमा प्रायः सबै ब्रान्ड (सर्बोत्तम, जगदम्बा, अर्घाखाँची आदि) को ५० केजी नै चल्छ। एउटा बोराले कति कंक्रीट बनाउँछ भन्ने कुरा मिक्स अनुपात अनुसार फरक पर्छ। M20 मिक्समा, ५० केजीको एउटा बोराले औसत ०.१३ देखि ०.१५ घनमिटर कंक्रीट दिन्छ (ड्राई भोल्युमको हिसाबले)।

३. हात्ती पाइलेको कंक्रीट कसरी निकाल्ने?

नेपालमा मुख्य दुई प्रकारका फुटिङ चल्छन्:

क) सीधा स्क्वायर/रेक्टाङ्गुलर फुटिङ (Isolated Pad)

यो सबैभन्दा सजिलो छ।

भोल्युम = लम्बाइ x चौडाइ x उचाइ

इम्पेरियलमा (फिट र इन्चमा) उदाहरण:

मानौं फुटिङ ५ फिट × ५ फिट × १.५ फिट गहिरो छ भने:

भोल्युम = ५ x ५ x १.५ = ३७.५ घनफिट

(१ घनमिटर = ३५.३१४७ घनफिट, त्यसैले यो लगभग १.०६ घनमिटर हुन्छ)

ख) भिरालो ट्रेपेजोइडल फुटिङ (Hatti Paihele – हात्ती पाइले)

यो डिजाइनले सिमेन्ट र कंक्रीट २०–३०% बचाउँछ तर बनाउन अलि गाह्रो हुन्छ। यसको सूत्र अलि जटिल छ:

$V=\frac{H}{3}(A_1+A_2+\sqrt{A_1{A}_2})$V=3H​(A1​+A2​+A1​A2​​)

(जहाँ H = उचाइ, A1 = तल्लो बेसको क्षेत्रफल, A2 = माथिल्लो (पिल्लरको) क्षेत्रफल)

काका: बाबु, ट्रेपेजोइडल Hatti Paihele (हात्ती पाइले)बनाउँदा मिस्त्री भाइहरूले फर्मा राम्रोसँग लगाउनुपर्छ। नत्र ढलान बिग्रिन्छ र कंक्रीट खेर जान्छ। हातले हिसाब गर्दा गल्ती हुन सक्छ, त्यसैले https://tools.nirmansutra.com/trapezoidal-footing-calculator को क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्नु सबैभन्दा राम्रो।

४. रियल उदाहरण: भक्तपुरमा २ तले घर (Hatti Paihele क्याल्कुलेसन)

उदाहरण १: सीधा स्क्वायर फुटिङ (इम्पेरियल सिस्टममा)

मानौं तपाईंको घरमा प्रत्येक फुटिङ ५ फिट × ५ फिट (१.५२ मिटर × १.५२ मिटर) को छ र उचाइ १.६ फिट (०.५ मिटर)।

• M20 मिक्स (१:१.५:३) मा ड्राई भोल्युम factor १.५४ प्रयोग गर्दा कुल ड्राई भोल्युम ≈ १.७४ घनमिटर
• सिमेन्ट: लगभग ८ देखि ९ Bags (५० केजीको) प्रति फुटिङ
• बालुवा: लगभग १२–१४ घनफिट
• गिटी: लगभग २४–२८ घनफिट

उदाहरण २: ट्रेपेजोइडल “Hatti Paihele (हात्ती पाइले)” फुटिङ

तल ६ फिट × ६ फिट, माथि १.५ फिट × १.५ फिट, उचाइ १.२ फिट।

यो डिजाइनमा कंक्रीटको मात्रा सीधा भन्दा २०–३०% कम लाग्छ – प्रति फुटिङ ६ देखि ७.५ बोरा सिमेन्ट मात्र।

काका: भक्तपुरमा मैले यस्तै २ तले घर बनाउँदा प्रति फुटिङ ६–८ बोराजति लागेको थियो। यदि घरमा १२ वटा फुटिङ छन् भने जम्मा ७५ देखि १०० बोरा सिमेन्ट फुटिङमा मात्र लाग्न सक्छ। तर पिल्लरको साइज, लोड र माटोको प्रकार अनुसार यो फरक पर्छ।

उदाहरण ३: ठूलो घरको अनुमान (१५ वटा Hatti Paihele फुटिङ)

• औसत फुटिङ साइज: ५.५ फिट × ५.५ फिट × १.८ फिट
• कुल कंक्रीट: लगभग १२–१५ घनमिटर (४२०–५३० घनफिट)
• कुल सिमेन्ट: ९० देखि १२० बोरा (फुटिङ मात्र)
• बालुवा: १८०–२२० घनफिट
• गिटी: ३६०–४४० घनफिट

बाबु: यी सबै हिसाब tools.nirmansutra.com मा हाल्नुहोस् – सेकेन्डमै विस्तृत रिपोर्ट आउँछ, फिट र मिटर दुवैमा।

---

५. २०८२/२०२६ मा पैसा कसरी बचाउने? (काकाको व्यावहारिक टिप्स)

काका:

1. PCC अनिवार्य: फुटिङ हाल्नुअघि ३–४ इन्चको PCC अनिवार्य हाल्नुहोस्। यसले हात्ती पाइलेलाई कमजोर हुनबाट बचाउँछ।
2. बल्कमा किन्नुहोस्: सिमेन्ट फाउन्डेसनको लागि एकै पटक बल्कमा किन्नुहोस्, यसले डिलर डिस्काउन्ट पाउन सकिन्छ।
3. मिस्त्रीलाई निर्देशन: मिस्त्रीहरूलाई राम्रोसँग निर्देशन दिनुहोस् – “अलि जोडले ताज्नुस् मिस्त्री भाइ, बल त तिम्रो जिउमा मात्र छैन नि!” वाइब्रेटरको सही प्रयोग गर्नुहोस्।
4. पानीको मात्रा: कंक्रीटमा पानीको मात्रा ध्यान दिनुहोस्। Water-Cement Ratio ०.४५–०.५० भन्दा बढी नहाल्नु। बढी पानी हाल्दा कंक्रीट कमजोर हुन्छ र फुटिङ क्र्याक हुन सक्छ।

बाबु: हाम्रो NirmanSutra Calculator प्रयोग गरेर सही मात्रा थाहा पाउनुहोस्। यदि तपाईंलाई अझै डर लाग्छ भने, पूरै घरको विस्तृत BOQ रिपोर्ट मात्र रु. ९९९ मा उपलब्ध छ।

---

FAQ: Hatti Paihele – हात्ती पाइले बारे बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

प्रश्न १: फुटिङमा कुन ग्रेडको कंक्रीट प्रयोग गर्नु राम्रो?

उत्तर: NBC 205:2024 अनुसार कम्तिमा M20 (१:१.५:३) ग्रेड प्रयोग गर्नुपर्छ। यो नै भूकम्प प्रतिरोधात्मक र बलियो हुन्छ।

प्रश्न २: एउटा Hatti Paihele – हात्ती पाइले मा कति सिमेन्टको बोरा लाग्छ?

उत्तर: ५ फिट × ५ फिट जस्तो सामान्य हात्ती पाइलेमा ५ देखि ९ बोरा (५० केजीको) उचाइ र पिल्लरको साइज अनुसार लाग्न सक्छ।

प्रश्न ३: भिरालो ट्रेपेजोइडल Hatti Paihele – हात्ती पाइले फुटिङ राम्रो हो कि सीधा?

उत्तर: हात्ती पाइले राम्रो हो — यसले सिमेन्ट २०–३०% बचाउँछ र भार (Load) लाई जमिनमा राम्रोसँग बाँड्छ। तर यसको लागि कुशल मिस्त्री चाहिन्छ।

प्रश्न ४: पहाडी ठाउँमा फुटिङको साइज फरक पर्छ?

उत्तर: पर्छ। काठमाडौं/तराईको नरम माटोमा ठूलो Hatti Paihele – हात्ती पाइले, पहाडको कडा चट्टानी माटोमा सानो फुटिङले पनि काम चल्छ।

प्रश्न ५: कंक्रीटमा पानी कति हाल्ने र Bagsको हिसाब कसरी राख्ने?

उत्तर: Water-Cement Ratio ०.४५–०.५० राख्नुहोस्। M20 मिक्समा, ५० केजीको एउटा झोलाले औसत ४.५–५ घनफिट कंक्रीट दिन्छ।

प्रश्न ६: इम्पेरियलमा हिसाब गर्दा घनफिटबाट बोरा कसरी निकाल्ने?

उत्तर: पहिले घनफिटलाई घनमिटरमा बदल्नुहोस् (÷३५.३१), त्यसपछि M20 सूत्र (ड्राई भोल्युम factor १.५४) प्रयोग गरेर बोरानिकाल्नुहोस्।

अन्त्यमा…

काका: (चुरोट निभाउँदै) बाबु, सपनाको घर अनुमानमा होइन, सही हिसाब र अनुभवमा बनाउनुहोस्। माटो जाँच गराउनुहोस्, NBC 205:2024 कोड पालना गर्नुहोस्, अनि मात्र ढुक्क भएर ढलान गर्नुहोस्।

बाबु: हो काका। सही क्याल्कुलेसनले पैसा बचाउँछ, समय बचाउँछ र घरलाई बलियो र सुरक्षित बनाउँछ।

Free Tool: आफ्नो Hatti Paihele – हात्ती पाइले फुटिङको कंक्रीट अहिल्यै क्याल्कुलेट गर्नुहोस् → tools.nirmansutra.com (फिट र मिटर दुवै सपोर्ट)

पूर्ण BOQ सेवा: पूरै घरको सिमेन्ट, बालुवा, गिटी, डण्डीको विस्तृत विवरण मात्र रु. ९९९ मा। यहाँ सुरु गर्नुहोस्

Vastu + Structural Design परामर्श – रु. २९९९ मा। बुक गर्नुहोस्

तपाईंको घरको पिल्लर कतिवटा छ? तल कमेन्टमा लेख्नुहोस्। इन्जिनियर बाबु र ठेकेदार काकाले तपाईंलाई सही मात्रा र टिप्स दिन्छौं!

हिजो को PCC स्किप गर्दा 2०,००० बचतको खेल: बसुन्धराको त्यो ‘लुकाइएको’ PCC Scam र घरधनीको जोखिम – Nirman Sutra Blog