नेपालमा घर बनाउँदा कंक्रीटको हिसाब कसरी गर्ने?

ठेकेदार काका: “ए बाबु, भोलि छत ढलान छ। अन्दाजी १०० बोरा सिमेन्ट मगाइदिऊँ कि क्या हो? पुगेन भने पसल बन्द हुन्छ, धेरै भयो भने ओसिएर ढिक्का बन्छ, साहुजीको पैसा खेर जान्छ!”

इन्जिनियर बाबु: “काका, तपाईँको २६ वर्षको अनुभवलाई म सम्मान गर्छु, तर अब ‘अन्दाज’ को जमाना गयो। १ इन्च मात्र मोटाइ तल-माथि भयो भने पनि हजारौँको नोक्सान हुन्छ। हामीसँग Nirman Sutra को डिजिटल क्याल्कुलेटर छ, जसले लम्बाइ, चौडाइ र मोटाइ हाल्ने बित्तिकै सिमेन्टको बोरा मात्र होइन, बालुवाको गाडी र गिट्टीको ट्रिप समेत गनेर दिन्छ।”

ग्रेडको कुरा: M20 कि M25(कंक्रीटको हिसाब)?

काकाले सधैँ “१:१.५:३ को मसला बनाऊ” भन्नुहुन्छ, तर त्यसको अर्थ के हो? बाबुले बुझाउँछन्:

ग्रेड	मिक्स रेसियो (C:S:A)	प्रयोग हुने ठाउँ	२०२६ को ट्रेन्ड
M15	1 : 2 : 4	जगको पीसीसी, भुइँ	कम लोड हुने ठाउँमा
M20	1 : 1.5 : 3	छत (Slab), बिम	आवासीय घरको ‘किङ’
M25	1 : 1 : 2	पिलर, भारी संरचना	भूकम्प प्रतिरोधी मजबुती

बाबुको टिप्स: “काका, पिलरमा सधैँ M25 (१:१:२) प्रयोग गरौँ, किनभने घरको भार सबै पिलरले नै थाम्ने हो।”

१.५४ को जादुई फ्याक्टर

ठेकेदार काका: “बाबु, एउटा कुरा बुझाइदेऊ न। १००० CFT ढलान गर्न किन १५४० CFT सामान चाहिन्छ?“

इन्जिनियर बाबु: “काका, यो सिमेन्ट, बालुवा र गिट्टी सुक्खा हुँदा भित्र हावाका खाली ठाउँ (Voids) हुन्छन्। जब पानी हालिन्छ, ती खाली ठाउँ भरिन्छन् र आयतन घट्छ। त्यसैले हामीले Dry Volume निकाल्दा ५४% थप सामान जोड्नुपर्छ।”

फर्मुला:

Dry Volume = Wet Volume x 1.54

छत (Slab) को कंक्रीटको हिसाब: स्टेप-बाई-स्टेप

मानौँ तपाईँको छत १००० Sq. Ft. छ र मोटाइ ५ इन्च छ:

1. Wet Volume = 1000 × (5/12) = 416.67 CFT
2. Dry Volume = 416.67 × 1.54 = 641.67 CFT
3. कुल भाग (Parts) = 1 + 1.5 + 3 = 5.5सिमेन्ट:
4. भाग = (1/5.5) × 641.67 ≈ 116.67 CFT
5. १ बोरा सिमेन्टको भोल्युम = 1.226 CFT
6. बोरा संख्या = 116.67 ÷ 1.226 ≈ 95.16 Bags → ९५ बोरा (प्राय: ९५-९६ बोरा लिनुहुन्छ)
7. बालुवा (Sand):(1.5/5.5) × 641.67 ≈ 174.99 CFT → १७५ CFT
8. गिट्टी (Aggregate):(3/5.5) × 641.67 ≈ 349.99 CFT → ३५० CFT

---

नोट: यदि तपाईँ यो लामो फर्मुला बिना नै छिटो हिसाब निकाल्न चाहनुहुन्छ भने सिधै Nirman Sutra Concrete Estimator मा क्लिक गर्नुहोस्। साथै, यो हिसाब छत (Slab) को लागि मात्र हो; छत ढलान गर्दा त्यसमा बिम (Beams) र भर्याङ (Staircase) को कंक्रीट पनि थपिन्छ। त्यसैले सामान अर्डर गर्दा छत, बिम र भर्याङ सबैको कुल भोल्युम निकाल्न नबिर्सिनुहोला।

---

२०२६ को गुणस्तर मन्त्र: OPC vs PPC

ठेकेदार काका: “बाबु, सिमेन्ट त कुन ल्याउने? सबैले आफ्नै राम्रो भन्छन्!”

इन्जिनियर बाबु: “काका, नेपालमा RCC काममा OPC नै सबैभन्दा बढी प्रयोग हुन्छ र धेरै इन्जिनियरहरूले पनि RCC (पिलर, बिम, छत) को लागि OPC सिफारिस गर्छन्।

किन OPC राम्रो मानिन्छ?

• छिटो बल दिन्छ (Early Strength)
• नेपालको भूकम्पीय जोखिम र छिटो निर्माणका लागि उपयुक्त
• पिलर, बिम र स्ल्याब सबैमा एकै प्रकारले काम लाग्छ

तर PPC पनि राम्रो विकल्प हो:

• क्र्याक कम हुन्छ
• दीर्घकालीन बल राम्रो हुन्छ
• पानी छिर्न कम दिन्छ (विशेष गरी छतमा)
• गर्मीमा कम heat उत्पन्न गर्छ

व्यावहारिक सल्लाह (नेपाल प्राक्टिस अनुसार):

• पूरै घरको RCC (पिलर, बिम, छत) को लागि → OPC 43 Grade वा OPC 53 Grade प्रयोग गर्नुहोस् (धेरैजसो साइटमा यही चल्छ)
• यदि छतमा क्र्याक र पानीको समस्या कम गर्न चाहनुहुन्छ भने → PPC प्रयोग गर्न सकिन्छ वा OPC + PPC मिक्स (७०:३०) पनि राम्रो हुन्छ
• फाउन्डेसन, प्लास्टरिङ र ईंटा जोड्ने काममा → PPC राम्रो

अक्सर सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)

निष्कर्ष र केही नयाँ गरौँ

ठेकेदार काका: “वाह बाबु! अब त म पनि डिजिटल बन्छु। सामान धेरै भएर फिर्ता गर्ने झन्झट पनि सकियो, पुगेन भनेर डराउनु पनि परेन।”

इन्जिनियर बाबु: “हो काका! इन्जिनियरिङ भनेकै खर्च जोगाउने र घर बलियो बनाउने प्रविधि हो।”

तपाईँ पनि आफ्नो घरको ढलानको ठ्याक्कै हिसाब निकाल्न चाहनुहुन्छ? Nirman Sutra Calculator मा जानुहोस् र सेकेन्डभरमै रिपोर्ट निकाल्नुहोस्।

तपाईँको जग्गा कति स्क्वायर फिट छ भन्ने अलमलमा हुनुहुन्छ? हाम्रो पुरानो ब्लग पढ्नुहोस्: 👉 रोपनी, बिघा र वर्ग फिटको विस्तृत जानकारी (Nepal Land Units) (नोट: १ आना = ३४२.२५ Sq. Ft. हुन्छ, जुन नेपालको मानक नाप हो।)