घरको “छाला” जोगाउने मन्त्र: प्लास्टर गर्दा झुक्किएर पनि नगर्नुस् यी ७ गल्ती!

भक्तपुरको एउटा निर्माणाधीन साइट। घाम चर्को छ। ठेकेदार काका आफ्नो पुरानो काठको कुर्सीमा बसेर चिया सुरुप्प पार्दै हुनुहुन्छ। छेउमै इन्जिनियर बाबु हातमा ‘ड्रइङ’ र ‘IS Code’ को किताब बोकेर अलमल्ल पर्दै आइपुग्छन्। साइटमा मिस्त्रीहरू ट्रोवेल बजाउँदै छन्, बालुवाको ढिस्को उड्दै छ।

ठेकेदार काका: (चिया चुस्दै, हाँस्दै) ए बाबु! आज तिमी ढिलो आयौ। कलेजको त्यो मोटो किताबले यो बालुवाको ‘क्वालिटी’ बताउँछ र? हेर त, साहुजीले ल्याएको यो बालुवामा त आधा माटो छ। यस्तोले प्लास्टर गर्यो भने त भोलि घरको भित्ता त उप्किएर साहुजीको टाउकोमै झर्छ नि! (मुठ्ठीमा बालुवा लिएर बाबुलाई देखाउँदै)

इन्जिनियर बाबु: (नोटबुक खोलेर, किताब पल्टाउँदै) काका, तपाईंले ठिक भन्नुभयो। IS 1542 अनुसार प्लास्टरको बालुवामा ‘Silt’ (माटो) को मात्रा ५% भन्दा कम हुनुपर्छ। धेरै माटो भयो भने सिमेन्टसँग ‘बण्ड’ बन्दैन र पछि ‘Shrinkage Cracks’ आउँछ। NBC २०५ अनुसार पनि बालुवा सफा र मसिनो हुनुपर्छ।

ठेकेदार काका: (ठट्टा गर्दै) बाबु, किताब छोड र यो मुठ्ठीमा बालुवा लिएर हेर। हातमा धेरै धूलो टाँसियो भने बुझ- त्यो बालुवा काम लाग्दैन। यसलाई मज्जाले जालीले चालेर मात्र चलाउनुपर्छ। म २६ वर्षदेखि यो साइटमा छु, भक्तपुरका सयौं घरमा यो गल्ती देखेको छु। पहिले त बालुवा जाँच गर्नु, नत्र घरको छाला नै कमजोर हुन्छ।

(दुवै जना चियाको गिलास राखेर साइटको छेउमा उभिन्छन्। मिस्त्री एउटा पिलरमा प्लास्टर लगाउँदै छ। घामले टाउको तातो भएको छ। काका ले चुरोट सल्काउँछन्।)

१. चियाको गफ र बालुवाको पिरलो

ठेकेदार काका: बाबु, प्लास्टर भनेको घरको छाला हो। छाला राम्रो नभए घर सुन्दर देखिँदैन, पानी छिर्छ, चिसो लाग्छ। तर बालुवा खराब भए सिमेन्टले जति पनि प्रयास गरे पनि टाँसिँदैन। माटो मिसिएको बालुवाले

कमजोर बनाउँछ। पानी सोस्छ, सुक्दा चिरा पर्छ।

इन्जिनियर बाबु: सही काका। वैज्ञानिक रूपमा भन्दा, silt content धेरै भए cohesion कम हुन्छ। NBC को गाइडलाइन अनुसार बालुवा जाँच गर्नुहोस्।

(लिङ्क: नेपालको राष्ट्रिय भवन संहिता NBC २०५ डिटेलिङ गाइडलाइन यहाँ डाउनलोड गर्नुहोस् – https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/NBC_205_READY-TO-USE_DETAILING_GUIDELINE_FOR-signed.pdf)

ठेकेदार काका: प्रो टिप्स: बालुवा किन्नुअघि राम्रो जाली किन्नुहोस्। मिस्त्री भाइ, यो बालुवा फेरि चालेर ल्याऊ, नत्र काका ले तह लगाउँछु!

२. सिमेन्ट धेरै हाले बलियो हुन्छ? (The Ratio Myth)

इन्जिनियर बाबु: काका, मिस्त्रीले त १ बोरा सिमेन्टमा ३ बोरा बालुवा मिसाउँदै छ नि, यो त अलि धेरै भएन र? ‘Rich Mix’ ले त झन् समस्या ल्याउँछ।

ठेकेदार काका: (हाँस्दै) हो नि बाबु! यी मिस्त्रीहरूलाई लाग्छ सिमेन्ट धेरै हाले साहुजी खुसी हुन्छन्। तर धेरै सिमेन्ट हाल्नु भनेको त धेरै चिरा निम्त्याउनु हो। बाहिरी भित्तामा १:४ र भित्रीमा १:५ वा १:६ भए पुग्छ। धेरै सिमेन्टले excess shrinkage गराउँछ।

इन्जिनियर बाबु: काका, water-cement ratio ०.४५ भन्दा कम राख्नुहोस्। प्लास्टर गर्दा PPC Cement प्रयोग गर्नु राम्रो मानिन्छ।

ठेकेदार काका: सस्तोमा पुरानो सिमेन्ट नलिनु।

कति सिमेन्ट र बालुवा लाग्छ? हाम्रो टुल प्रयोग गरेर सजिलै थाहा पाउनुहोस् 👇

👉 सिमेन्ट र बालुवाको मात्रा थाहा पाउन हाम्रो टुल प्रयोग गर्नुहोस्
👉 tools.nirmansutra.com मा गएर Plaster Calculator प्रयोग गर्नुहोस्

३. पिलर र इँटाको “झगडा” (The Junction Crack)

इन्जिनियर बाबु: काका, यहाँ हेर्नुस् त! पिलर र इँटाको जोडनीमा त अहिले नै ग्याप देखिन थाल्यो। यहाँ त ‘Chicken Mesh’ (कुखुरे जाली) अनिवार्य चाहिन्छ नि।

ठेकेदार काका: (हास्दै) ए बाबु, तिम्रो यो जालीको कुरा सुन्दा मिस्त्रीहरू त ‘सित्तैमा काम थप्यो’ भनेर कराउँछन्। तर कुरा सोह्रै आना सहि हो। पिलर र गारोको बीचमा ६ इन्चको जाली नराखी प्लास्टर गर्यो भने ६ महिनामै त्यहाँ लामो धर्का देखिन्छ। त्यो त घरको ‘सर्जरी’ गरे जस्तै हो, टाँका त लगाउनै पर्यो नि!

इन्जिनियर बाबु: alkali resistant fiber mesh प्रयोग गर्नुहोस्।

ठेकेदार काका: प्रो टिप्स: जोडमा जाली राखेर मात्र प्लास्टर गर्नु। भूकम्प-prone नेपालमा यो अनिवार्य हो।

४. “टाँचा” काट्ने कि नकाट्ने? (Hacking)

ठेकेदार काका: मिस्त्री भाइ! त्यो पिलर कस्तो ऐना जस्तै चिल्लो छ, त्यसमा कसरी मसला टाँसिन्छ? अलि जोडले ताज्नुस्, बल त तपाईँको जिउमा मात्र छ क्यारे!

इन्जिनियर बाबु: एकदम सहि काका। पिलरको सतह चिल्लो हुँदा ‘Mechanical Bond’ बन्दैन। हामीले १ वर्ग फिटमा कम्तिमा ५० वटा टाँचा (Hacking) २-३ मिमि गहिरो पार्नुपर्छ। नत्र प्लास्टर ‘बल्क’ भएर झर्छ।

५. पानीको खेल (Curing & Wetting)

इन्जिनियर बाबु: काका, यो गारो त एकदम सुख्खा छ। सिधै मसला लगाउँदा इँटाले मसलाको सबै पानी सोसिदिन्छ र ‘Hydration’ प्रक्रिया रोकिन्छ।

ठेकेदार काका: हो बाबु, कलेजको गोल्ड मेडलले यो गिट्टी कुट्दैन, तर यो कुरा चाहिँ पक्का हो। प्लास्टर गर्नुअघि गारोलाई मज्जाले नुहाइदिनुपर्छ। अनि प्लास्टर गरिसकेपछि पनि कम्तिमा ७ दिनसम्म बिहान-बेलुका पानी नजल्काए सम्म त्यो बलियो हुँदैन। जुटको बोराले ढाकेर राख्नु।

इन्जिनियर बाबु: Curing ले strength ७०% बढाउँछ।

ठेकेदार काका: प्रो टिप्स: वर्षामा प्लास्टिक सिट लगाउनु, घाममा जोगाउनु।

६. मोटाईको कुरा (Thickness Issue)

ठेकेदार काका: साहुजीको गारो अलि तेढो छ भनेर मिस्त्रीले एकैचोटी डेढ इन्च मसला थुपार्न खोज्दै छ। बाबु, यसलाई अलि ‘टेक्निकल’ चेक गर त!

इन्जिनियर बाबु: काका, प्लास्टरको स्ट्याण्डर्ड मोटाई १२ मिमि देखि १५ मिमि हो। यदि गारो मिलेको छैन र २० मिमि भन्दा धेरै मसला चाहिन्छ भने, त्यसलाई दुई पटक (Double Coat) मा गर्नुपर्छ। एकै पटक थुपार्यो भने आफ्नै भारले त्यो ‘Sagging’ हुन्छ र फुट्छ।

ठेकेदार काका: र बाबु, एउटा अति महत्वपूर्ण प्रो टिप्स –पहिले बाहिरी प्लास्टर गर्नु पर्छ किनकि खट पोल (scaffolding) ले पछि कलर लगाउने बेला नराम्रो प्याच देखाउँछ। बाहिर प्लास्टर सकिएपछि मात्र भित्र गर्नु। खट पोल हटाउँदा भित्तामा दाग बस्छ, पेन्टमा देखिन्छ।

७. “नशालु” सिमेन्टको घोल (The Cement Slurry)

ठेकेदार काका: बाबु, कतिपयले सिधै मसला फाल्छन्। तर पहिला अलिकति सिमेन्टको पातलो घोल (Niru) लगाएर मात्र मसला छ्याप्नुपर्छ, अनि मात्र राम्रोसँग समात्छ।

इन्जिनियर बाबु: हो काका, त्यसलाई ‘Bonding Agent’ को रूपमा लिइन्छ। यसले पुराना र नयाँ सतहलाई जोड्न मद्दत गर्छ।

(सूर्य डुब्दै छ। साइटमा काम सकिँदै छ। काका ले चिया थपेर बाबुलाई दिनुहुन्छ।)

💡 निष्कर्ष: काकाको अनुभव र बाबुको ज्ञान

ठेकेदार काका: हेर बाबु, घर बनाउनु ठूलो कुरा होइन, त्यसलाई टिकाउनु ठूलो कुरा हो। आज हामीले भनेका यी ७ कुरा साहुजीले ध्यान दिए भने, उनको घरको भित्ता कहिल्यै ‘रुँदैन’ (चिरा पर्दैन)। बालुवा सफा, रेसियो सही, जाली र टाँचा, पानीको खेल, मोटाई नियन्त्रण, नशालु घोल – यी सबै मिलाएर प्लास्टर गर्‍यौ भने २०-२५ वर्ष टिक्छ।

इन्जिनियर बाबु: हो काका, अनुभवले समस्या देखाउँछ र विज्ञानले समाधान। निर्माणसूत्र को उद्देश्य पनि यही त हो नि— इन्जिनियरिङ र अनुभवको सही संगम!

ठेकेदार काका: (चुरोट तान्दै) बाबु, अब मिस्त्रीहरूलाई बोलाउँछु – “ए मिस्त्री भाइ, अलि जोडले ताज्नुस्, बल त तपाईंको जिउमा मात्र छ क्यारे!” तिमीहरूको घरमा प्लास्टर चिरा परेको छ? नयाँ प्लास्टर गर्दै हुनुहुन्छ? कमेन्टमा सोध्नुहोस्, काका र बाबुले उत्तर दिनेछन्!

यो पूर्ण गाइड कथा हो। भक्तपुरको यो साइट जस्तै तपाईंको साइटमा पनि लागू गर्नुहोस्।

👉 सिरिज १ पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्
👉 सिरिज २ पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQs)